Ottoimmun hepatit

Otoimmin hepatit  xronik parenximatoz bir qaraciyər xəstəliyidir. Bu xəstəliyin patogenezi  tam olarak öyrənilməyib . Qaraciyər keçirilmiş hər hansı bir virus və ya  xronik  xəstəlik  zamanı  əmələ gələn autogenlerin B ve T limfostlər tərəfindən bir autogen olaraq tanıması nəticəsində baş verir.

Xəstəliyin ilkin dövründə qaraciyər ölçüləri böyümüş olur. 10-15% hallarda Splenomegaliya  müşahidə olunur. Sirotik proseslər başladıqda qaraciyərdə kiçilmə müşahidə olunur.

Periferik hepatoselular çatmamazlıq , anemiya , qarında, qalçada və qasıq nahiyəsində Strialar görünə bilər.

Xəstəliyin sonrakı dövrlərində zəif travmadan sonra olan qansızmalar, burun və diş əti qanamaları artit ve artroalgiyalar tez-tez müşahidə olunan klinik görüntülərdir. Xəstədə baş verən immunoloji dəyişiklər təkcə  qaraciyərə aid olmayıb digər yanaşı xəstəliklər – autoimmun tiroidit, autoimmun hemolitik anemiya, idiopatik trombostopenik purpura, polimiozit törədə bilər.

Laborator olaraq xəstələrdə aminotransferaza, qelevi fosfataza, qamma qlutamin transferaza artması ola bilir. Xolestaz enzimlərdə diqqəti çəkəcək bir artım sıf autoimmun hepatit üçün xarakter deyil.

Qələvi fosfataza səviyyəsində iki qat artım xəstəliyin 3/1 –də müşahidə olunur. Bilirubin səviyəsində də yüngül artım muşahidə olunur. Qamma globulin səviyyəsi normadan 1.5 qat arta bilər. Immunoglobulin fraksiyalari  Iq G artım müşahidə oluna bilər. Eritrositlərin çökmə sürəti saatda 100 mm-ə yüksələ bilər.Xəstədə trombopeniya, leykopeniya, portal  hipertenziya və splenomeqaliya kliniki aşkarlanmadan öncə də müşahidə oluna bilər.

Günümüzdə otoimmun hepatit diaqnozunu qoymaq üçün ANA (antinuclear  antitel ) SMA  (saya  əzələ antiteli) Anti LKM 1 (qaraciyər böyrək nukleosomal antiteli)  perinuklear boyalı  antitel (PANCA) qaraciyər çatmamazlığına  qarşı olan antitel (Anti SLA) yoxlanılır. Qaraciyər biopsiyasında otoimmun hepatit  üçün xarakter dəyişiklik olmur. Histoloji olaraq qalın mononuclear hüceyrə infiltrasionu ilə birlikdə nekroz körpülər əmələ gəlir. Otoimmun hepatit  klassik və variant tiplər olaraq iki qrupa ayrılır.

Klassik tip özü də immunoseroloji  göstəricilərinə görə 3 qrupa  ayrılır.

1-ci tip otoimmun hepatit – ANA (antinuclear  antitel) və SMA (saya əzələ antikoru) müsbət olanlar. Bu qrup otoimmun hepatitlər 80-85 % təşkil edir. Xəstənin 80 % -dən çoxu qadınlardır. Bütün yaşlarda rast gəlinirsə də ən çox 10-20 yaş və postmenopausal 45-70 yaşlarda rast gəlinir. Bu qrup xəstələr immunosupresitv müalicəyə çox tez cavab verir. Üç ildən sonra siroza kecmə riski 40 % -dir.

2-ci tip otoimmun hepatit –Anti LKM (qaraciyər böyrək mikrosomal antitel)  müsbət olanlar. Bu qrup xəstələr 1-ci tipə nisbeten daha kiçik yaşlarda (2-14 yaş) rast gəlinir. Bu tip xəstələrdə aktiv hepatit kəskinləşməsi daha tez-tez rast gəlinir və otoimmun tiroidit otoimmun pankreitit kimi ağırlaşmalar verir.                                                                                                                                              Hiper qammaqlobulinemi 1-ci tipə nisbətən kəskin olmur. Ig A səviyyəsində düşmə müşahidə oluna bilər. Immunosupresiv müalicənin 1-ci tipə nisbətən effektivliyi az olur. Siroza keçmə riski daha böyükdür(3 il içində 82%).

Dolayısı ilə 2-ci tip otoimmun hepatit otoimmun hepatitlərin ən ciddi formasıdır.

3-cü tip otoimmun hepatit Anti SLA (qaraciyer antigenlne qarşı antikor) müsbət olanlar. Bu tip otoimmun hepatit kliniki və laborator göstəricilərinə göre 1-ci tipə çox bənzəyir. Bu qrup xəstələrdə qaraciyər–pankreas proteinlərinə qarşı  antitel də müsbət ola bilər.

Otoimmun hepatit variantları arasında otoimmun hepatitlə yanaşı digər xəstəlikləri olan hallar (Overlap sindromu) və bəzi xüsusiyyətlərə görə otoimmin hepatitə bənzər sıradışı sindromlar aiddir. Əgər ANA və SMA pozitiv olmasə ilə  yanaşı xəstədə qələvi fosfataza səviyyəsində  yüksəliş əmələ gəlmişsə, eyni zamanda Ig M və  Ig G–de yüksəliş varsa onda otoimmun xolangit fikirləşmək lazımdır.

Ancaq otoimmun hepatit xəstələrin bir qismində öd yollarında maneə əmələ gəldiyi üçün xolestaz enzimlərində qalxma ola bilər. Qələvi fosfataza və qammaqlobulin transferaza yüksəkliyi heç də xəstədə otoimmun hepatit yoxdur kimi başa düşülməməlidir.

Proqnoz – Otoimmun hepatit müalicə olunmursa qaraciyər sirozuna keçə bilər. Müalicəyə başlamazdan öncə xəstənin yaşı, cinsi, qaraciyərdə sirotik dəyişikliklərin olub-olmaması, xəstənin hormonal müalicə alıb-almaması nəzərə alınmalıdır.

Otoummun hepatit immunosupresiv preparatlarla müalicə olunur. Kortikosteroid xəstəliyin bütün dövrlərində istifadə olunur. Kortikosteroidə qarşı cavabın olub-olmaması çox əhəmiyyət kəsb edir. İlk müalicə kursu kortikosteroid (adətən prednizalon) azatioprin və ya 6 merkaptoprin ilə aparılır. Əgər müalicə kursu zamanı remisiya olunmazsa onda siklosporin və tokrolimus kimi daha güclü immunosupressora keçirməlidir. Əgər müalicə nəticə vermirsə və xəstəlik kəskin qaraciyər sirozuna keçərsə onda qaraciyər transplantasiyası barəsində düşünməlidir.

Müalicə xəstəliyin konpensator və dekompensator fazasinda asılı olmayaraq müalicə edilməlidir. Asimptomatik , aminotransferaza və qammaqlobulin səviyyələri normal sadəcə portal hepatitli, inaktiv sirozlu və dekompensasiyaya girən sirozlu xəstələrdə immunosupresiv müalicəyə ehtiyac yoxdur.

Immunosupresiv müalicə qərarı verilmiş xəstələrə 2 müalicə kombinasiyasından biri seçilir.  1-ci prednizalon – azatioprin  konbinasiyası                                                                                                                                                        2-ci tək prednizalon müalicəsi. Bütün bu preparatlar ağızdan və bir dəfəyə verilir.

             Postmenopauzal qadınlarda D vitamini və Ca preparatları qəbul edilməlidir. Ciddi sitopeni olan xəstələrdə və hamilə qadınlarda təkcə prednizalon müalicəsi qəbul edilir. Qalan bütün hallarda kombinasyon müalicə verilir. İlk anda kliniki yaxşılaşma 80 %-dir. Müalicəyə 20 % halda dözümlük müşahidə oluna bilər. Təkbaşına steroid müalicəsi alan xəstələrdə yan təsirlər 44 %, kombinasyon müalicə alan xəstələrdə isə daha çox rast gəlinir. 2-ci tip xəstələrdə müalicənin effektivliyi çox aşağıdır. Qaraciyər çatmamazlığı olan xəstələrdə steroidlər parenteral verilməli və ya siklasporin təkbaşına və metilprednizalon ilə kombina şəkildə istifadə olunmalıdır. Müalicəyə cavabsızlıq halında qaraciyər transplantasiyonu yeganə çıxış yoludur. Tam remisyon əldə edilən xəstələrdə müalicənin kəsilib-kəsilməməsi önəmli bir sorundur. Kliniki, histaloji olaraq yaxşılaşma olan xəstələrdə müalicə kəsildikdən sonrakı nüks 20 %-dir. Portal hepatiti davam edən, aminotransferazaları düşsə də yüksək həddə qalan xəstələrdə müalicə kəsildikdən sonrakı nüks 50 %-dir. Müalicə ərzində siroza keçmiş xəstələrdə immunosupresiv müalicə kəsildikdə nüks 100 %-dir.

 

Məqaləni tərtib etdi: Doktor-Hepatoloq                                                                                                                                                      Əkbərov Tofiq  Şahbazı